Alkol Kullanımı Ne Zaman Sorun Hâline Gelir?

Alkolle ilgili en yaygın yanlış ölçüt miktardır. "Ben her gün içmiyorum", "sarhoş olmuyorum", "işime gidiyorum" cümleleri sık duyulur ve hepsi doğru olabilir. Oysa klinik değerlendirmede asıl bakılan şey miktar değildir; alkolün yaşamda hangi işlevi gördüğü ve kullanımın denetlenebilir olup olmadığıdır.

Değerlendirmede nelere bakılır?

Alkol kullanım bozukluğu, belirli ölçütler üzerinden değerlendirilir. Bunlar arasında şunlar bulunur:

• Denetim kaybı. Planlanandan fazla ya da uzun süre içmek.
• Azaltma girişimlerinin başarısızlığı. Bırakmak ya da azaltmak isteyip yapamamak.
• Zaman ve zihinsel meşguliyet. Temin etmek, içmek ve etkisinden çıkmak için harcanan zamanın artması.
• Aşerme. Yoğun içme isteği.
• Sorumlulukların aksaması. İş, okul ya da aile yükümlülüklerinin etkilenmesi.
• Soruna karşın sürdürme. İlişkisel ya da bedensel sorunlar ortaya çıktığı hâlde devam etmek.
• Etkinliklerden vazgeçme. İlgi alanlarının daralması.
• Riskli durumlarda kullanma. Araç kullanmak gibi.
• Tolerans. Aynı etki için daha fazlasına ihtiyaç duyulması.
• Yoksunluk. Azaltıldığında ya da bırakıldığında bedensel belirtilerin ortaya çıkması.

Tablonun şiddeti, karşılanan ölçüt sayısına göre hafif, orta ve ağır olarak derecelendirilir.

Gri alanda duran kullanım

Pek çok kişi tanı ölçütlerini karşılamaz ama kullanımı sorunlu bir işlev taşır. Klinikte en sık rastlanan örüntüler:

• Uyumak için içmek. Alkol dalmayı kolaylaştırır ama uyku yapısını bozar ve gecenin ikinci yarısında uyanmalara yol açar. Sonuç, kötüleşen bir uykusuzluk tablosudur.
• Kaygıyı yönetmek için içmek. Kısa vadede rahatlatır. Etkisi geçerken kaygı yükselir — bu, bir sonraki içme için zemin hazırlar.
• Sosyal ortamlara girebilmek için içmek. Sosyal kaygı tablolarında sık görülür ve kaçınmanın gizli bir biçimidir.
• Duyguyu susturmak için içmek. Öfke, yalnızlık ya da yas duygusunun geçici olarak kapatılması.
• Günü bitirme ritüeli. Başka hiçbir gevşeme yolunun kalmamış olması.

Bu örüntülerde ortak nokta şudur: alkol, bir beceriyi üstlenmiştir. Beceri gelişmediği sürece bırakmak güçtür, çünkü yerine konacak bir şey yoktur.

Kendine sorulabilecek sorular

Aşağıdaki sorular tanı aracı değildir; yalnızca durumu düşünmeye yardımcı olur:

• İçmeyi planladığım miktarda durabiliyor muyum?
• Bir hafta hiç içmemeyi denesem ne olur?
• İçmediğim akşamlar nasıl geçiyor?
• Yakınlarım bu konuda bir şey söyledi mi?
• İçtiğim miktarı başkalarına olduğundan az söylüyor muyum?
• Alkol olmadan uyuyabiliyor muyum?
• Pişman olduğum şeyler oluyor mu?

Bu sorulardan birkaçına verilen yanıt rahatsız ediciyse, bir değerlendirme görüşmesi uygun bir adımdır.

Bırakma neden hekim gözetiminde olmalı?

Bu, metnin en önemli bölümüdür. Düzenli ve yoğun alkol kullanımının ani kesilmesi yaşamı tehdit edebilir.

Alkol yoksunluğu, diğer birçok maddeden farklı olarak ölümcül seyredebilen bir tablodur. Ortaya çıkabilecek durumlar arasında nöbet ve deliryum tremens bulunur. Bu nedenle uzun süreli ve yüksek miktarda kullanımı olan kişilerde bırakma süreci mutlaka tıbbi değerlendirme ve gerektiğinde ilaç desteğiyle yürütülür.

Yoksunluk belirtileri — titreme, terleme, bulantı, çarpıntı, huzursuzluk, uykusuzluk — azaltma denemelerinde ortaya çıkıyorsa, kendi başına bırakma girişimi yapılmamalı ve bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Nöbet, bilinç bulanıklığı ya da varsanı durumunda 112 aranmalıdır.

Bu konuda psikolog yönlendirme yapar; detoksifikasyon planı hekimin yetki alanındadır.

Eşlik eden ruhsal tablolar

Alkol kullanım bozukluğu nadiren tek başına görülür. Sık eşlik edenler: depresyon, kaygı bozuklukları, travma sonrası stres bozukluğu, dikkat eksikliği ve uyku bozuklukları.

Burada tavuk-yumurta sorusu sık sorulur: kaygı mı içmeye yol açtı, içmek mi kaygıyı artırdı? Pratikte ikisi birlikte işler ve genellikle her ikisinin de ele alınması gerekir. Yalnızca alkolün bırakılması, altta yatan tablo çalışılmazsa nüks riskini yüksek tutar.

Psikoterapide ne çalışılır?

• Kullanımın işlevinin belirlenmesi. Alkol hangi işi yapıyor?
• Tetikleyici haritası. Kişi, yer, saat, duygu.
• Yerine konacak becerilerin kurulması. Duygu düzenleme, bedensel yatıştırma, uyku çalışması.
• Yüksek riskli durumlar için plan.
• Aşermeyle çalışma. İsteğin bir dalga gibi yükselip indiğinin deneyimlenmesi.
• Sosyal çevre düzenlemesi.
• Travma öyküsü varsa işlenmesi. EMDR değerlendirilebilir; ancak aktif yoğun kullanım sürerken travma işleme genellikle ertelenir.
• Nüks önleme planı.

Nüks beklenen bir seyirdir

Bu alanda nüks oranları yüksektir ve bu, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Daha yararlı çerçeve şudur: bir nüksün ne kadar sürdüğü ve ardından ne yapıldığı, nüksün olup olmamasından daha belirleyicidir.

"Nasılsa bozdum" düşüncesi, tek bir kaymayı uzun bir döneme çeviren asıl etkendir. Bu düşünce örüntüsü çalışmanın parçasıdır.

Yakınlar için

• Miktar üzerinden tartışmaya girmemek — konu miktar değildir
• Sonuçları üstlenmemek: borçları kapatmak, bahane üretmek, işe gitmemesini örtmek
• Utandırmaktan kaçınmak; utanç yardım aramayı geciktirir
• Kendi sınırlarını açıkça belirtmek
• Yoksunluk belirtilerini ciddiye almak ve tıbbi başvuruyu desteklemek
• Kendi desteğini de aramak — bu süreç yakınlar için de yüklüdür

Ne zaman başvurulmalı?

• Azaltma girişimleriniz tekrar tekrar başarısız oluyorsa
• Uyumak ya da kaygıyı yönetmek için içiyorsanız
• Yakınlarınız endişe dile getirdiyse
• İçtiğiniz miktarı gizliyorsanız
• Azaltınca titreme ya da terleme oluyorsa — bu durumda kendi başınıza bırakmayın, hekime başvurun
• Çökkünlük ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa — acil durumlarda 112

Bu yazı bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır; tanı koymaz, ilaç ya da bırakma protokolü önermez ve tıbbi değerlendirmenin yerini almaz.