Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Belirtileri

Ağır bir olay yaşayan herkes travma sonrası stres bozukluğu geliştirmez. Araştırmalar, travmatik olaya maruz kalan kişilerin önemli bir bölümünde belirtilerin ilk haftalarda belirip ardından kendiliğinden gerilediğini gösteriyor. TSSB, bu gerilemenin olmadığı — yani sinir sisteminin olayı işleyip kapatamadığı — durumu tanımlar.

TSSB nedir?

Travma sonrası stres bozukluğu, yaşamı tehdit eden ya da bütünlüğü ciddi biçimde zedeleyen bir olaya maruz kalma sonrasında gelişen bir tablodur. Maruz kalma doğrudan yaşamak, tanık olmak, yakınının başına geldiğini öğrenmek ya da mesleği gereği ayrıntılarıyla tekrar tekrar karşılaşmak biçiminde olabilir.

Tanı için belirtilerin olaydan sonra bir aydan uzun sürmesi ve işlevselliği bozması beklenir. İlk ay içinde benzer belirtiler varsa tablo akut stres bozukluğu başlığında değerlendirilir.

Dört belirti kümesi

Belirtiler dört grupta toplanır. Tanı için her gruptan belirti bulunması beklenir.

1. Yeniden yaşantılama. Olayın istemsiz biçimde geri gelmesi: görüntüler, sesler, kokular, kâbuslar. En yoğun biçimi flashback'tir — kişi olayı hatırlamakla kalmaz, yeniden oluyormuş gibi yaşar. Bu belirti kümesi tabloyu diğer kaygı bozukluklarından ayıran en karakteristik özelliktir.

2. Kaçınma. Olayı hatırlatan her şeyden uzak durma: yerler, kişiler, konuşmalar, haberler. Kaçınma kısa vadede rahatlatır, uzun vadede yaşam alanını daraltır ve belirtilerin sürmesine katkıda bulunur.

3. Bilişsel ve duygusal değişiklikler. Kendine, başkalarına ve dünyaya dair köklü inanç değişimleri: "ben güvende değilim", "kimseye güvenilmez", "benim suçumdu". Buna duygusal uyuşma, ilgi kaybı, olayın bazı bölümlerini hatırlayamama ve yakınlardan uzaklaşma eşlik eder.

4. Aşırı uyarılma. Sürekli tetikte olma, irkilme tepkisinin artması, uyku bozukluğu, yoğunlaşma güçlüğü, sinirlilik ve öfke patlamaları, riskli davranışlarda artış.

Bedensel belirtiler

TSSB yalnızca zihinsel bir tablo değildir. Sık görülen bedensel yakınmalar: kronik kas gerginliği, baş ağrısı, mide-bağırsak yakınmaları, çarpıntı, nedensiz ağrılar ve uyku bozuklukları.

Bunun nedeni, sinir sisteminin tehdit yanıtını kapatamamasıdır. Beden, tehlike bitmiş olsa da hazır bekleme durumunu sürdürür. Bu süregen hazırlık hâli zamanla bağışıklık, sindirim ve kardiyovasküler sisteme yük bindirir.

Normal tepki ile bozukluk arasındaki çizgi

Travmatik bir olaydan sonraki ilk günler ve haftalarda uyku bozukluğu, irkilme, huzursuzluk, görüntülerin geri gelmesi ve kaçınma beklenen tepkilerdir. Bunlar hastalık belirtisi değil, sinir sisteminin işleme çabasıdır.

Ayırt edici üç ölçüt vardır: süre (bir ayı aşması), yön (azalmak yerine sabit kalması ya da artması) ve işlev (işe gidememe, ilişkilerin bozulması, yaşam alanının daralması).

Travma sonrası ilk dönemde beklenen seyir hakkında ayrıntılar bu yazıda yer alıyor.

Risk etkenleri

Aynı olaya maruz kalan kişilerde tablonun gelişip gelişmemesi birkaç etkene bağlıdır:

• Olay sırasında yalnız kalmak. Destek varlığı en güçlü koruyucu etkenlerden biridir.
• Olayın insan eliyle ve kasıtlı olması. Doğal afetlere kıyasla kişilerarası şiddet daha yüksek risk taşır.
• Önceki travma öyküsü. Özellikle erken dönem deneyimleri.
• Olay sırasında kontrolsüzlük ve hareketsiz kalma hissi.
• Olay sonrası sosyal yanıt. İnkâr edilmek, suçlanmak ya da sessizliğe zorlanmak riski artırır.
• Önceden var olan ruhsal tablolar.
• Kafa travması ve bilinç kaybı.

Eşlik eden tablolar

TSSB nadiren tek başına görülür. Sık eşlik edenler: depresyon, kaygı bozuklukları, panik atak, alkol ve madde kullanımı, uykusuzluk, kronik ağrı tabloları ve disosiyatif belirtiler.

Bu birliktelik önemlidir, çünkü kişi çoğu zaman eşlik eden tablo için başvurur. Uykusuzluk şikâyetiyle gelen biriyle çalışılırken altta işlenmemiş bir travmanın bulunması sık rastlanan bir durumdur.

Çalışma nasıl planlanır?

Travma çalışmasında genel kabul gören üç aşamalı bir sıra vardır ve bu sıra atlanmaz:

1. İstikrar. Bedensel yatıştırma becerileri, tetikleyicilerin tanınması, güvenli yer ve kaynak çalışmaları, uyku ve günlük düzenin gözden geçirilmesi. Bu aşama kişinin kapasitesine göre haftalar ya da aylar sürer.

2. İşleme. Anının hedefli biçimde çalışılması. EMDR bu aşamada sık kullanılan yöntemlerden biridir; sekiz aşamalı yapısı bu yazıda açıklanıyor. Travma odaklı bilişsel davranışçı müdahaleler de bu aşamada kullanılır.

3. Bütünleşme. Yaşamın yeniden kurulması: kaçınılan alanlara dönüş, ilişkilerin onarılması, gelecek planlarının yeniden kurulması.

Hangi yöntemin ne zaman kullanılacağı değerlendirme sonrasında belirlenir. İlaç tedavisi gerekip gerekmediği psikiyatri hekiminin kararıdır.

Kaçınma neden sürdürür?

TSSB'nin kendi kendini besleyen mekanizması kaçınmadır. Kişi tetikleyiciden uzak durur, kaygı düşer, bu rahatlama kaçınmayı pekiştirir. Fakat sinir sistemi "o uyaranın gerçekte tehlikeli olmadığı" bilgisini hiç alamaz.

Bu nedenle çalışmanın bir aşamasında kaçınılan alanlara kademeli dönüş yer alır. Bu dönüş rastgele değil, hazırlık tamamlandıktan sonra ve planlı biçimde yapılır. Konuyla ilgili ayrıntılar maruz kalma yazısındadır.

Yakınlar ne yapabilir?

• Anlatmaya zorlamamak; anlatmak isterse kesmemek
• "Artık geçti, unut" gibi cümlelerden kaçınmak
• Olayın ayrıntılarını merakla sormamak
• Öngörülebilirlik sağlamak — plan ve rutinin bilinmesi güven verir
• İrkilme ve öfke tepkilerini kişisel almamak
• Profesyonel başvuru sürecinde eşlik etmek

Ne zaman gecikmeden başvurulmalı?

• Belirtiler bir ayı aştıysa ve azalmıyorsa
• Kaçınma, işe gitmeyi ya da temel işleri engelliyorsa
• Uyku büyük ölçüde bozulduysa
• Alkol ya da madde kullanımı başa çıkma aracı hâline geldiyse
• Kendine ya da başkasına zarar verme düşünceleri varsa — bu durumda beklenmemeli, acil durumlarda 112 aranmalıdır

Bu yazı yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı koymaz ve tedavi önerisi içermez.