Agorafobi: Kaçışın Zor Olduğu Yerlerden Korkmak

Agorafobi, adının çağrıştırdığı şey yüzünden en sık yanlış anlaşılan tablolardan biridir. Sözcük "açık alan korkusu" anlamına gelir ama klinik tablo bundan farklıdır. Korkulan şey mekânın kendisi değildir; orada bir şey olursa oradan çıkamayacak olmaktır.

Agorafobi nedir?

Agorafobi, kaçışın güç ya da yardım almanın zor olabileceği düşünülen durumlarda belirgin korku ve kaygı yaşanmasıyla tanımlanır. Tanı için bu korkunun en az iki farklı durum grubunda bulunması beklenir.

Bu durum grupları şunlardır:

• Toplu taşıma araçları — otobüs, metro, uçak, vapur
• Açık alanlar — otopark, köprü, geniş meydan
• Kapalı alanlar — mağaza, sinema, asansör, tünel
• Kalabalıkta olmak ya da sırada beklemek
• Evden tek başına çıkmak

Korku, durumun kendisinden değil, o durumda panik benzeri belirtilerin ortaya çıkması ve yardım alınamaması olasılığından kaynaklanır.

Panik atakla ilişkisi

Agorafobi sıklıkla panik atak öyküsünün ardından gelişir. Tipik seyir şöyledir: kişi bir yerde panik atak yaşar; o yer tehlikeliymiş gibi kodlanır; o yerden kaçınılır; kaçınma rahatlatır; rahatlama kaçınmayı pekiştirir.

Zamanla liste uzar. Metro, sonra otobüs, sonra kalabalık caddeler, sonra alışveriş merkezleri. Her kaçınma kısa vadede işe yarar ve tam bu yüzden tablo ilerler.

Ancak agorafobi panik bozukluğu olmadan da görülebilir. Bazı kişilerde korku, bayılma, düşme, kusma ya da kontrolünü kaybetme olasılığı üzerinedir.

Yaşam alanının daralması

Bu tablonun en belirleyici özelliği, ilerleyici bir daralmadır. Başlangıçta tek bir durumdan kaçınılır. Sonra alternatif yollar bulunur: metro yerine taksi, kalabalık saatler yerine sakin saatler, yalnız değil eşlik eden biriyle çıkma.

Bu çözümler işe yarar ve bu nedenle sorun uzun süre görünmez kalır. Kişi "ben zaten metro kullanmam" der. Birkaç yıl sonra çalışma alanı, sosyal yaşamı ve kendi evinin dışına çıkma kapasitesi ciddi biçimde kısıtlanmış olabilir.

İleri tablolarda kişi evden hiç çıkamaz hâle gelir. Bu noktaya genellikle aniden değil, yıllar süren bir kaçınma birikimiyle gelinir.

"Güvenlik davranışları" sorunu

Agorafobide kaçınma her zaman açık olmaz. Kişi duruma girer ama bir dizi önlemle girer:

• Yanında su, ilaç ya da telefon taşımak
• Kapıya yakın oturmak, çıkışı sürekli kontrol etmek
• Yanında birinin bulunmasını şart koşmak
• Yoğun saatlerden kaçınmak
• Önceden kaçış planı yapmak
• Dikkatini dağıtmak için sürekli telefonla meşgul olmak

Bu davranışlar "başa çıkma" gibi görünür ama işlevleri farklıdır: kişiye durumu geçirdiğini, ancak yalnızca bu önlemler sayesinde geçirdiğini öğretirler. Böylece korkunun yanlış olduğu hiç test edilmez. Bu nedenle çalışmada güvenlik davranışları ayrı bir başlık olarak ele alınır.

Ayırıcı değerlendirme

Benzer tablolar birbirinden ayrılmalıdır:

• Sosyal fobi. Burada korkulan şey olumsuz değerlendirilmektir, kaçamamak değil.
• Özgül fobi. Korku tek bir nesne ya da duruma özgüdür.
• TSSB. Kaçınma belirli bir travmatik olayla ilişkilidir.
• Tıbbi nedenler. Kalp ritim bozuklukları, iç kulak sorunları, tiroid bozuklukları ve bazı nörolojik tablolar benzer belirtiler üretebilir. Bu nedenle tıbbi değerlendirme öncelikli olmalıdır.
• Depresyon. Evden çıkmama her zaman korkudan kaynaklanmaz; enerji ve ilgi kaybı da benzer tablo üretir.

Yaklaşım nasıl planlanır?

Agorafobide en iyi belgelenmiş müdahale, kademeli ve planlı biçimde kaçınılan durumlara dönmektir. Bu, kişinin derin ucuna atılması değildir; aşamalı ve birlikte planlanan bir süreçtir.

Genel sıra şöyledir:

• Kaçınılan durumların listelenip zorluk sırasına göre dizilmesi
• Bedensel belirtilerin ne olduğunun ve tehlikeli olmadığının anlaşılması
• Yatıştırma becerilerinin öğrenilmesi
• En kolay basamaktan başlanması ve o basamakta kaygının kendiliğinden düşmesinin beklenmesi
• Güvenlik davranışlarının kademeli olarak bırakılması
• Bir üst basamağa geçiş

Bu yaklaşımın ayrıntıları maruz kalma yazısında, kaçınmanın neden kendini beslediği ise kaçınma döngüsü yazısında ele alınıyor. İlaç tedavisinin gerekip gerekmediği psikiyatri hekiminin kararıdır.

Yakınlar için

Agorafobide yakın çevre genellikle farkında olmadan tabloyu sürdürür. Her zaman eşlik etmek, alışverişi üstlenmek, zorlanacağı ortamlardan korumak kısa vadede yardım eder ama kaçınmayı kalıcılaştırır.

Daha yararlı tutum, destekli ama kademeli ilerlemeyi teşvik etmektir: birlikte gidilen bir yere bir sonraki sefer biraz daha bağımsız gitmek gibi. Bu planın terapi süreciyle uyumlu yürütülmesi önemlidir.

Ne zaman başvurulmalı?

• Kaçınılan durumların listesi uzuyorsa
• İşe, okula ya da sağlık randevularına gitmek güçleştiyse
• Yalnız çıkmak mümkün olmuyorsa
• Yanınızda biri olmadan plan yapamıyorsanız
• Alkol ya da ilaç kullanımı ortamlara girmek için bir araç hâline geldiyse

Erken dönemde başlanan çalışmanın, yerleşmiş ve yıllara yayılmış kaçınma örüntülerine göre daha kısa sürdüğü klinik olarak gözlenir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır ve klinik değerlendirmenin yerini almaz.