Depersonalizasyon ve Derealizasyon: "Ben Değilim" Hissi

Bu belirtiyi ilk kez yaşayan kişilerin neredeyse tamamı aynı şeyi düşünür: "Aklımı kaybediyorum." Deneyim gerçekten de ürkütücüdür — kendi yüzüne aynada bakıp tanımamak, kendi sesini başka birinin sesi gibi duymak, çevrenin bir dekor gibi görünmesi. Ancak bu belirtinin klinik anlamı, korkulandan çok farklıdır.

İki belirti, bir tablo

Depersonalizasyon, kişinin kendisine yabancılaşmasıdır: bedenin kendine ait gelmemesi, duyguların uzaktan gelmesi, kendi eylemlerini dışarıdan izliyormuş gibi olmak, düşüncelerin başka birine aitmiş gibi hissedilmesi.

Derealizasyon, çevreye yabancılaşmadır: ortamın yapay, sahte, cansız ya da iki boyutlu görünmesi; tanıdık yerlerin tanıdık gelmemesi; sesin camın arkasından geliyormuş gibi duyulması; zaman algısının bozulması.

İkisi genellikle birlikte görülür ve güncel sınıflamada tek bir tanı başlığı altında yer alır: depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu.

Ayırt edici özellik: gerçeklik muayenesi korunur

Bu, metnin en önemli noktasıdır ve çoğu kişiyi belirgin biçimde rahatlatır.

Bu tabloda kişi, deneyiminin gerçeği yansıtmadığını bilir. "Sanki gerçek değil gibi" der — "gerçek değil" demez. Dünyanın gerçekten sahte olduğuna, bedeninin gerçekten başka birine ait olduğuna inanmaz.

Bu ayrım, tabloyu psikotik bozukluklardan ayıran temel ölçüttür. Psikotik tablolarda gerçeklik muayenesi bozulur; burada korunur. Dolayısıyla bu belirti, "çıldırmanın" göstergesi değildir.

Ne zaman görülür?

Bu belirtiler farklı bağlamlarda ortaya çıkabilir:

• Geçici biçim. Toplumun önemli bir bölümü yaşam boyunca en az bir kez benzer bir deneyim bildirir. Yoğun stres, uykusuzluk ya da yorgunlukta görülür ve kendiliğinden geçer.
• Panik atak sırasında. Atağın tanı ölçütleri arasında yer alır ve genellikle en korkutucu bulunan belirtidir.
• Akut stres ve travma sonrası. Akut stres bozukluğu tablosunda sıktır.
• Kaygı ve depresyon tablolarına eşlik ederek.
• Bağımsız bir bozukluk olarak. Belirtiler sürekli ya da yineleyici hâle geldiğinde ve işlevi bozduğunda.
• Madde etkisiyle. Özellikle esrar kullanımı sonrası bildirilen tablolar vardır.

Tıbbi nedenlerin dışlanması

Benzer belirtiler şu durumlarda da görülebilir ve bu nedenle tıbbi değerlendirme gereklidir:

• Epilepsi, özellikle temporal lob kaynaklı tablolar
• Migren ve aura
• İç kulak ve denge sistemi sorunları
• Tiroid işlev bozuklukları
• B12 ve D vitamini eksiklikleri, anemi
• Bazı ilaçların etkileri
• Uyku apnesi ve ileri derecede uyku yoksunluğu

Kısır döngü: belirtiyi izlemek

Bu tablonun kalıcı hâle gelmesindeki en önemli etken, belirtiye verilen yanıttır. Döngü şöyle işler:

Kişi gerçek dışılık hissini fark eder. Bu his tehlikeli olarak yorumlanır: "Bir şeyim var, beynimde bir sorun var, çıldırıyorum." Yorum kaygı üretir. Kaygı belirtiyi şiddetlendirir — çünkü yüksek uyarılma bu belirtinin bilinen bir tetikleyicisidir. Şiddetlenen belirti yorumu doğrular.

Buna iki davranış eklenir: sürekli kendini kontrol etmek ("şu an gerçek miyim?") ve güvence aramak (internet araştırması, tekrarlayan hekim başvuruları). İkisi de dikkati belirtiye sabitler ve döngüyü besler.

Bu nedenle çalışmanın merkezinde belirtiyi yok etmeye çalışmak değil, ona verilen yanıtı değiştirmek yer alır.

Yaklaşım nasıl planlanır?

• Psikoeğitim. Belirtinin ne olduğunun ve ne olmadığının anlaşılması. Bu adım tek başına bile belirgin rahatlama sağlar — korkunun büyük bölümü yanlış yorumdan gelir.
• Kendini izlemenin azaltılması. Dikkatin içeriden dışarıya yönlendirilmesi.
• Güvence aramanın düzenlenmesi.
• Topraklanma becerileri. Beş duyu üzerinden şimdiki ana dönüş; soğuk su, dokusal uyaranlar, çevredeki nesneleri adlandırmak.
• Kaygı düzeyinin düşürülmesi. Belirti çoğu zaman kaygının bir sonucudur; kaynak çalışıldığında belirti geriler.
• Uyku düzeninin kurulması.
• Travma öyküsü varsa işlenmesi. Ancak belirgin disosiyatif tablolarda önce istikrar gerekir; ayrıntılar burada.

Pratik olarak ne yapılabilir?

Belirti sırasında yararlı olduğu bildirilenler:

• Soğuk su ile yüzü yıkamak ya da ellere soğuk su tutmak
• Ayakları yere sağlam basıp zemin temasına dikkat vermek
• Çevredeki beş nesneyi, dört sesi, üç dokuyu adlandırmak
• Keskin bir kokuya yönelmek
• Yürümek — hareket, bedene dönüşü kolaylaştırır
• Birine nötr bir konuda konuşmak
• "Şu an gerçek miyim" sorusunu yanıtlamaya çalışmamak

Bu belirtinin kalıcı bir hasar bırakmadığı ve kendiliğinden gerileyebildiği bilinmektedir. Bu bilgi, kaygı döngüsünü kırmada önemlidir.

Ne zaman başvurulmalı?

• Belirtiler sık ya da sürekli hâle geldiyse
• Günlük işleyişinizi etkiliyorsa
• Belirti hakkında düşünmek gününüzün bir bölümünü alıyorsa
• Kaygı ya da çökkünlük belirtileri eşlik ediyorsa
• İlk kez madde kullanımı sonrası başladıysa
• Nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa — bu durumda öncelikle tıbbi başvuru gerekir

Bu yazı bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır ve klinik değerlendirmenin yerini almaz.