Ameliyat ve Tıbbi Girişim Kaygısı

Planlanmış bir ameliyat öncesinde kaygı yaşamak beklenen bir tepkidir. Fakat bazı kişilerde bu kaygı, girişimin ertelenmesine ya da tamamen reddedilmesine yol açacak düzeye çıkar. Bu noktada tablo, yalnızca bir tedirginlik değil, tedaviye erişimi engelleyen bir sorun hâline gelir.

Neyden korkulur?

Kaygının içeriği kişiden kişiye değişir ve hangi bileşenin baskın olduğunu bilmek, yaklaşımı belirler:

• Denetim kaybı. En sık bildirilen bileşendir. Anestezi altında bilinçsiz ve savunmasız olmak.
• Uyanmama korkusu.
• Ameliyat sırasında uyanma korkusu.
• Ağrı.
• Kötü bir sonuç. Sakatlık, komplikasyon, tanının kötü çıkması.
• Beden bütünlüğünün değişmesi. Özellikle organ alınması ya da görünür iz bırakan girişimlerde.
• Bağımlı hâle gelmek. İyileşme döneminde başkalarına ihtiyaç duymak.
• Hastane ortamı. Koku, ses, iğne, kan.

Son maddede kan-iğne-yaralanma tipi fobi söz konusuysa farklı bir teknik gerekir; bu gruptaki kişilerde bayılma eğilimi vardır ve gevşeme uygun değildir.

Geçmiş deneyimin etkisi

Kaygının yoğunluğunu en çok belirleyen etkenlerden biri, önceki tıbbi deneyimlerdir.

Travmatik olarak yaşanmış bir tıbbi deneyim — ağrılı bir girişim, bilgilendirilmeden yapılan bir işlem, uyanıkken yaşanan bir müdahale, çocuklukta yalnız bırakılmış bir hastane dönemi — sonraki tüm girişimlere yönelik tepkiyi belirler.

Bu deneyimler çoğu zaman hatırlanır ama "travma" olarak adlandırılmaz. Oysa belirtiler TSSB tablosuyla örtüşebilir: kaçınma, istemsiz anımsamalar, aşırı tetikte olma.

Bu durumda EMDR gibi anı işleme yöntemleri değerlendirilebilir. Hedef net ve sınırlı olduğu için çalışma genellikle kısa sürer.

Kaçınmanın maliyeti

Tıbbi kaygının en ciddi sonucu, girişimden kaçınmanın sağlık sonuçları doğurmasıdır:

• Tarama testlerinin yapılmaması
• Diş tedavilerinin yıllarca ertelenmesi
• Gerekli ameliyatların geciktirilmesi
• Kan tahlili yapılamaması
• Aşı ve ilaç uygulamalarından kaçınma

Bu kaçınmalar kısa vadede rahatlatır, uzun vadede geri alınması güç sonuçlar üretir. Bu nedenle tıbbi kaygı, "idare edilecek bir huy" olarak değil, çalışılabilir bir tablo olarak ele alınmalıdır.

Hazırlıkta işe yaradığı bildirilenler

Bilgi almak. Belirsizlik kaygının en güçlü besleyicisidir. Girişimin adım adım nasıl ilerleyeceğini bilmek — ne zaman uyutulacak, nerede uyanacak, ne kadar kalacak — kaygıyı belirgin biçimde azaltır. Sorular yazılı olarak hazırlanıp hekime sorulabilir.

Anestezi uzmanıyla görüşmek. Uyanmama ya da uyanma korkusu baskınsa bu görüşme en etkili müdahaledir; sorular doğrudan yetkili kişiye yöneltilir.

Denetim alanları kurmak. Hangi konularda seçim yapılabileceğini belirlemek: refakatçi kim olacak, hangi eşyalar yanında olacak, uyandığında kim bekliyor olacak. Küçük denetim alanları, genel denetim kaybı duygusunu dengeler.

Bedensel yatıştırma. Nefes ve gevşeme çalışmasının önceden öğrenilmesi. Kan-iğne fobisi varsa bunun yerine kas gerginliği tekniği kullanılır.

Ekibi bilgilendirmek. Yoğun kaygı ya da önceki travmatik deneyim, hekime ve anestezi uzmanına söylenmelidir. Bu bilgi, uygulamanın buna göre düzenlenmesini sağlar.

İyileşme dönemini planlamak. Kim yardım edecek, ne kadar süre, hangi işler aksayacak. Belirsizlik burada da kaygı üretir.

Girişim sonrası dönem

Ameliyat sonrası dönemde görülebilen ve beklenen tepkiler vardır: duygusal dalgalanma, ağlama, huzursuzluk, uyku bozukluğu, geçici bellek ve dikkat güçlükleri.

Bunlar genellikle ağrı, ilaçlar, uyku bozukluğu ve bedensel yükün birleşiminden kaynaklanır ve kademeli olarak geriler.

Ancak şu durumlarda değerlendirme gerekir: belirtilerin iki haftayı aşarak sürmesi, belirgin çökkünlük tablosu, istemsiz anımsamalar ve kaçınma, yoğun karmaşa ve yön kaybı. Son tablo ileri yaşta ameliyat sonrası dönemde görülebilir ve tıbbi değerlendirme gerektirir.

Yoğun bakım deneyimi

Yoğun bakımda geçirilen süre, ayrı bir travmatik deneyim kaynağı olabilir. Bildirilen tablolar arasında istemsiz anımsamalar, kâbuslar, kaygı ve çökkünlük belirtileri yer alır.

Bu deneyimin ardından ortaya çıkan belirtilerin "nankörlük" ya da "aşırı tepki" olarak değerlendirilmemesi önemlidir. Yaşamını kurtaran bir süreç, aynı zamanda travmatik olarak yaşanabilir; bu ikisi çelişmez.

Ne zaman destek düşünülmeli?

• Kaygı nedeniyle gerekli bir girişimi erteliyorsanız
• Kan tahlili, diş tedavisi ya da aşı gibi işlemleri yapamıyorsanız
• Önceki bir tıbbi deneyim hâlâ sizi etkiliyorsa
• Girişim öncesi kaygı uyku ve işlevselliği bozuyorsa
• Girişim sonrası belirtiler iki haftayı aşarak sürüyorsa
• Yoğun bakım deneyimi sonrası istemsiz anımsamalar varsa

Bu yazı bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır; tıbbi bilgi içermez ve hekim değerlendirmesinin yerini almaz.