Haklılık ve Büyüklenmecilik Şeması: Kuralların Bana İşlemediği Yer

Şema terapinin en az konuşulan örüntülerinden biri haklılık / büyüklenmecilik şemasıdır. Az konuşulmasının bir nedeni var: Bu şemayı taşıyan kişiler genellikle kendi istekleriyle terapiye gelmez. Çoğu zaman bir ilişki krizi, iş kaybı ya da yakınlarının ısrarıyla başvururlar.

Haklılık şeması nedir?

Bu şema, kişinin kendisini diğerlerinden üstün gördüğü; özel haklara sahip olduğuna, başkaları için geçerli kuralların kendisi için geçerli olmadığına inandığı bir örüntüdür.

Belirtileri arasında şunlar sayılabilir: beklemeye tahammülsüzlük, kural ve sınırlara öfkelenme, karşılıklılık gözetmeyen ilişkiler, başkalarının ihtiyaçlarını fark etmekte zorlanma, eleştiriye orantısız tepki.

İki farklı kökeni vardır

Bu şemanın ayırt edici yanı, birbirine zıt iki zeminden doğabilmesidir.

Birinci zemin: sınırsız şımartılma. Çocuğun her isteğinin karşılandığı, hiçbir sınırla karşılaşmadığı, sorumluluk verilmediği bir ortam. Bu çocuk, dünyanın kendi etrafında döndüğü yönündeki deneyimini yetişkinliğe taşır.

Bu durumda şema "saf" hâldedir: kişi gerçekten kendini üstün hisseder ve bu his görece istikrarlıdır.

İkinci zemin: derin yetersizliğin örtülmesi. Burada tablo tersine döner. Kişi, aslında kusurluluk şeması taşır; büyüklenmeci duruş bu utancı örtmek için geliştirilmiş bir aşırı telafidir.

Bu ikinci tip, klinik olarak çok daha sık görülür. Dışarıdan kibir gibi algılanan davranışın altında, dokunulduğunda hemen açığa çıkan bir kırılganlık vardır. Bu nedenle eleştiri orantısız tepki alır: eleştiri yalnızca bir geri bildirim değil, örtünün kalkması riskidir.

İlişkilerde nasıl görünür?

• Karşılıklılığın kurulamaması — kişi alır ama vermekte zorlanır
• Partnerin ihtiyaçlarının gündeme gelmemesi ya da önemsiz görülmesi
• Tartışmalarda haklı çıkmanın ilişkinin kendisinden daha önemli hâle gelmesi
• Özür dileyememe
• Yakınlarının zamanla yorulup uzaklaşması ve bunun anlaşılamaması

Bu şemanın en acı sonucu genellikle yalnızlıktır. Kişi ilişkileri sürdürmekte zorlanır ve bunun nedenini çoğunlukla karşı tarafa atfeder.

Özgüven ile farkı nedir?

Sağlıklı özgüven, kişinin kendi değerine dair istikrarlı bir duygusudur ve başkalarının değerini azaltmayı gerektirmez. Haklılık şemasında ise değer karşılaştırmalıdır: kişi ancak biri aşağıdayken yukarıda hissedebilir.

İkinci ayrım kırılganlıktır. Sağlıklı özgüven eleştiriyle sarsılmaz; büyüklenmeci duruş küçük bir eleştiriyle bile hızla çöker ya da öfkeye dönüşür.

Şema terapide nasıl çalışılır?

Bu şemayla çalışmanın ilk güçlüğü motivasyondur. Kişi genellikle değişmek için değil, bir sorunu çözmek için gelir: eşi ayrılmak istiyordur, iş yerinde sorun yaşamıştır. Çalışma çoğu zaman bu somut sorundan başlar.

İkinci eksen, duruşun işlevini anlamaktır. Özellikle telafi tipinde, büyüklenmeciliğin neyi koruduğu önemlidir. Bu korumanın bir zamanlar gerekli olduğunu görmek, savunmayı azaltır.

Üçüncü eksen empati kapasitesidir. Bu, ahlaki bir öğüt olarak değil; bir beceri olarak ele alınır. Pek çok danışan başkalarının iç dünyasını fark etmekte gerçekten zorlanır — çünkü kendi iç dünyası da uzun süredir fark edilmemiştir.

Dördüncü eksen sınırla ilişkidir. Terapötik ilişki burada belirleyicidir: terapistin net, saygılı ve esnemeyen sınırları, kişinin daha önce karşılaşmadığı bir deneyim sunar. Şema terapide buna empatik yüzleştirme denir — yargılamadan, ama geri çekilmeden.

Altta yatan utanç belirginse NARM perspektifi, kişinin kendisiyle teması üzerine çalışmayı destekler.

Yakınları için not

Bu örüntüyle yaşayan birinin yakını olmak yorucudur. Sürekli taviz vermek örüntüyü besler; sert karşılık vermek ise çatışmayı büyütür. En işlevsel yol genellikle net ve sakin sınırlardır: ne yapacağınızı söylemek ve uygulamak, karşı tarafı ikna etmeye çalışmadan.

Değişimin kişinin kendi çalışmasıyla mümkün olduğunu da hatırlamakta yarar var. Yakınların rolü destekleyici olabilir; dönüştürücü olamaz.