Bipolar Bozukluk Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Gündelik dilde "bipolar" sözcüğü, ruh hâli hızlı değişen insanlar için kullanılır hâle geldi. Bu kullanım yanlıştır ve gerçek tabloyu gölgeler. Bipolar bozuklukta söz konusu olan, gün içinde değişen duygular değil; günler ya da haftalar süren, kişinin enerjisini, uykusunu, muhakemesini ve işlevini bütünüyle değiştiren dönemlerdir.

Bipolar bozukluk nedir?

Bipolar bozukluk, çökkünlük dönemlerinin yanı sıra en az bir taşkın dönemin — mani ya da hipomani — görüldüğü bir duygudurum bozukluğudur. Tanı ölçütü, dönemlerin varlığıdır; duygusal dalgalanmanın sıklığı değildir.

Bu tabloda değerlendirme ve tedavi psikiyatri hekiminin alanındadır. Psikolog, bu başlıkta tanı koymaz ve ilaç önermez; süreçte psikoterapi ve psikoeğitim boyutuyla yer alabilir.

Mani ve hipomani belirtileri

Taşkın dönem şu belirtilerle tanınır:

• Uyku ihtiyacının azalması. En ayırt edici belirtilerden biridir. Kişi az uyur ama yorgun değildir — uykusuzluktan şikâyet etmez.
• Artmış enerji ve etkinlik. Aynı anda çok iş başlatmak, durmaksızın çalışmak.
• Taşkın ya da aşırı sinirli duygudurum. Her zaman neşe biçiminde olmaz; huzursuzluk ve öfke de görülür.
• Düşünce hızlanması ve hızlı konuşma. Konudan konuya atlama, sözün kesilememesi.
• Büyüklük düşünceleri. Kendi kapasitesine ve planlarına dair gerçekçi olmayan değerlendirme.
• Riskli davranışlar. Aşırı harcama, ani yatırımlar, hızlı araç kullanımı, alışılmadık cinsel davranışlar.
• Dikkatin dağılması.

Mani ile hipomani arasındaki fark derecededir: hipomanide işlevsellik belirgin biçimde bozulmaz ve psikotik belirti bulunmaz, süre daha kısadır. Mani ise genellikle hastaneye yatışı gerektirecek düzeyde işlev bozukluğu yapar.

Neden sık gözden kaçar?

Bipolar bozuklukta tanının gecikmesi yaygın bir sorundur ve nedenleri şunlardır:

Başvuru çökkünlük döneminde olur. Taşkın dönemde kimse yardım aramaz — kişi kendini iyi hisseder. Bu nedenle klinikte görülen tablo genellikle depresyondur.

Hipomani sorun olarak algılanmaz. Üretken, enerjik, az uyuyan bir dönem "iyi günlerim" olarak anlatılır.

Geçmiş dönem sorulmazsa anlaşılmaz. Bu nedenle değerlendirmede "hiç çok az uykuyla günlerce enerjik kaldığınız bir dönem oldu mu?" sorusu önemlidir.

Çevre bilgisi alınmazsa eksik kalır. Taşkın dönemi genellikle kişiden çok yakınları hatırlar.

Bu gecikmenin ciddi bir sonucu vardır: yalnızca depresyon varsayımıyla başlatılan bazı tedaviler, bipolar tabloda taşkın dönemi tetikleyebilir. Bu nedenle ayırıcı değerlendirme önemlidir ve hekim kararıyla yürütülür.

Sınırda duran tablolar

Birkaç tablo bipolar bozuklukla karışabilir:

• Sınır kişilik örgütlenmesi. Burada da duygusal dalgalanma vardır ancak değişimler saatler içinde olur ve çoğunlukla ilişkisel bir tetikleyiciye bağlıdır. Bipolar dönemler ise günler-haftalar sürer.
• Dikkat eksikliği. Dikkat dağınıklığı, huzursuzluk ve düşünce hızı örtüşebilir; ancak DEHB süreklidir, dönemsel değildir.
• Madde kullanımı. Uyarıcı maddeler mani benzeri tablolar üretebilir.
• Tıbbi durumlar. Tiroid işlev bozuklukları ve bazı ilaçlar benzer belirtilere yol açabilir.

Psikoterapinin yeri

Bipolar bozuklukta psikoterapi, ilaç tedavisinin yerine geçmez; onunla birlikte yürütülür. Katkı sağladığı alanlar şunlardır:

• Psikoeğitim. Tablonun ve dönem belirtilerinin tanınması.
• Erken uyarı işaretlerinin izlenmesi. Özellikle uyku süresindeki değişim, en güvenilir erken işaretlerden biridir.
• Günlük ritmin düzenlenmesi. Uyku-uyanıklık düzeni, dönem başlangıçlarını etkileyen önemli bir etkendir.
• Tedaviye uyumun desteklenmesi. İyi dönemlerde ilacı bırakma eğilimi yaygındır ve yinelemenin en sık nedenidir.
• Dönem sonrası toparlanma. Taşkın dönemde alınan kararların yol açtığı maddi ve ilişkisel sonuçlarla başa çıkmak.
• Eşlik eden sorunlar. Kaygı, travma öyküsü ve ilişki güçlükleri ayrıca çalışılabilir.

Yakınlar için

Bu tabloda yakın çevrenin rolü belirgindir. Yararlı olan tutumlar:

• Taşkın dönemde tartışmaya girmek yerine güvenliğe odaklanmak
• Uyku süresindeki değişimi izlemek ve hekimle paylaşmak
• Büyük finansal kararların geçici olarak askıya alınmasını önermek
• Çökkünlük döneminde "kendini topla" demek yerine somut destek sunmak
• Kendi tükenmişliğini de gözetmek — bakım veren yükü gerçek bir risktir

Acil durumlar

Şu durumlarda vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Kişinin kendine ya da başkasına zarar verme riski
• Gerçeklikle bağın kopması, varsanı ya da sanrı varlığı
• Uykusuz ve durdurulamayan birkaç günlük taşkın dönem
• Günlük temel bakımın sürdürülememesi

Acil durumlarda 112 aranmalıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır. Bipolar bozuklukta tanı ve ilaç tedavisi psikiyatri hekiminin yetki alanındadır; bu metin tanı koymaz ve tedavi önerisi içermez.