Saç Yolma ve Cilt Yolma: Beden Odaklı Tekrarlayıcı Davranışlar

Bu tablolar klinikte en geç dile getirilenler arasındadır. Kişi yıllarca kimseye söylemez; şapka takar, makyaj kullanır, uzun kollu giyinir. Söylememesinin nedeni genellikle utançtır ve bu utanç bir yanlış anlamaya dayanır: davranışın iradeyle kolayca durdurulabilir olduğu varsayımı.

Hangi davranışlar bu başlıkta?

Güncel sınıflamada obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar başlığı altında iki tablo ayrı tanı olarak yer alır:

• Trikotillomani. Saç, kaş, kirpik ya da beden kıllarının yolunması.
• Dermatillomani. Cildin yolunması, kaşınması, sıyrılması — genellikle yüz, kafa derisi, kollar ve eller.

Benzer mekanizmayla işleyen diğer davranışlar da bu grupta ele alınır: tırnak yeme, dudak ya da yanak çiğneme, diş gıcırdatma.

Tanı için davranışın belirgin sıkıntı ya da işlev kaybı üretmesi ve durdurma girişimlerinin tekrarlayan biçimde başarısız olması beklenir.

Nasıl işler?

Bu davranışların iki farklı biçimi tanımlanmıştır ve ayrım yaklaşımı belirler.

Otomatik biçim. Kişi yaptığının farkında değildir. Televizyon izlerken, araba kullanırken, ders çalışırken ya da telefonla konuşurken gerçekleşir. Fark etme, genellikle sonuç görüldüğünde olur.

Odaklanmış biçim. Kişi bilinçli olarak yapar. Genellikle bir gerginlik birikmesi, ardından davranış, ardından geçici bir rahatlama ve sonra pişmanlık gelir.

Pek çok kişide iki biçim birlikte bulunur. Aynı kişi gün içinde farkında olmadan, akşam ise bilinçli olarak yapabilir.

Tetikleyiciler

• Durumsal. Ayna karşısında olmak, yatakta olmak, araba kullanmak, ekran karşısında oturmak.
• Duygusal. Kaygı, can sıkıntısı, öfke, yorgunluk. Can sıkıntısı en sık bildirilen tetikleyicilerden biridir.
• Bedensel. Belirli bir dokudaki farklılık: kalın bir kıl, pürüzlü bir cilt bölgesi, bir kabuk.
• Bilişsel. "Sadece şunu düzeltirim" düşüncesi. Düzeltme girişimi genellikle davranışı başlatan adımdır.
• Zaman. Akşam saatleri ve yatmadan önceki dönem sık bildirilir.

Sonuçları

Tablonun yükü yalnızca görünümle sınırlı değildir:

• Saçsız bölgeler, yara ve iz oluşumu
• Cilt enfeksiyonları — bu nedenle dermatoloji değerlendirmesi gerekebilir
• Yolunan kılın yutulması durumunda sindirim sistemi sorunları — bu durum tıbbi değerlendirme gerektirir
• Utanç ve gizleme davranışları
• Sosyal kaçınma: yüzme, kuaför, rüzgârlı hava, yakınlık
• Çökkünlük ve kendilik değeri düşüklüğü
• Zaman kaybı — bazı kişilerde günde saatler

Takıntı bozukluğundan farkı

Aynı başlık altında yer alsalar da mekanizma farklıdır. Obsesif kompulsif bozuklukta davranış, rahatsız edici bir takıntıyı yatıştırmak için yapılır; amaç kaygıyı azaltmaktır.

Beden odaklı tekrarlayıcı davranışlarda ise rahatsız edici bir takıntı genellikle yoktur. Davranış, gerginliği azaltma ya da duyusal bir tatmin sağlama işlevi görür. Bu nedenle takıntı bozukluğunda kullanılan maruz kalma yaklaşımı burada birinci seçenek değildir.

Alışkanlık tersine çevirme eğitimi

Bu tablolarda en çok desteklenen yaklaşım, alışkanlık tersine çevirme eğitimidir. Üç bileşeni vardır:

1. Farkındalık eğitimi. Davranışın ne zaman, nerede ve hangi duyguyla gerçekleştiğinin kaydedilmesi. Otomatik biçimde bu adım tek başına bile sıklığı azaltabilir — çünkü davranışın görünmez olması onun en güçlü koşuludur.

2. Yarışan yanıt. Davranışla aynı anda yapılamayacak bir hareketin öğrenilmesi: elleri yumruk yapmak, bir nesneyi sıkmak, kolları birleştirmek. Bu hareket, dürtü geldiğinde bir dakika kadar sürdürülür.

3. Destek ve pekiştirme. Süreci izleyen bir yapının kurulması.

Buna ek olarak uyaran denetimi uygulanır: cımbız ve aynaların erişimden kaldırılması, eldiven ya da bant kullanımı, tırnakların kısa tutulması, ellerin meşgul tutulacağı nesneler.

Duygusal tetikleyicilerin baskın olduğu olgularda duygu düzenleme çalışması eklenir; bu konudaki yazıya bakılabilir. İlaç tedavisinin gerekip gerekmediği psikiyatri hekiminin kararıdır.

Nüks beklenen bir seyirdir

Bu tablolarda ilerleme düz bir çizgi izlemez. Stresli dönemlerde davranışın geri dönmesi sık görülür ve bu, çalışmanın başarısız olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle hedef "bir daha asla" değildir. Daha gerçekçi hedefler şunlardır: sıklığın azalması, bir nüksün haftalara yayılmadan toparlanması ve davranışın gün içindeki toplam süresinin düşmesi.

Yakınlar için

• "Yapma" demek işe yaramaz; farkında olmadığı bir davranış için uyarı utanç üretir
• Görünüm hakkında yorum yapmaktan kaçınmak
• Gizleme ihtiyacını kişiselleştirmemek
• Eğer kişi istiyorsa, önceden kararlaştırılmış nötr bir işaret kullanmak
• Nüksü başarısızlık olarak adlandırmamak

Ne zaman başvurulmalı?

• Davranış durdurma girişimlerine karşın sürüyorsa
• Görünür saçsız bölge, yara ya da iz oluştuysa
• Gizleme davranışları günlük yaşamı şekillendiriyorsa
• Sosyal ortamlardan kaçınıyorsanız
• Enfeksiyon bulgusu varsa — bu durumda dermatoloji değerlendirmesi de gerekir
• Yolunan kılı yutma davranışı varsa — bu durumda tıbbi değerlendirme önceliklidir

Bu yazı bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır ve klinik değerlendirmenin yerini almaz.