Bağımlılık ve Yetersizlik Şeması: Tek Başıma Yapamam Hissi

Bazı insanlar kendi başlarına karar vermekte belirgin biçimde zorlanır. Hangi işi kabul edeceğinden hangi telefonu alacağına kadar her konuda birine danışma ihtiyacı duyarlar; danışmadan verdikleri kararlarda ise sürekli bir tedirginlik taşırlar. Şema terapi bu örüntüyü bağımlılık / yetersizlik şeması olarak adlandırır.

Bağımlılık şeması nedir?

Bu şema, kişinin gündelik sorumluluklarını başkalarının yardımı olmadan yerine getiremeyeceğine dair inancıdır. Kişi kendini çaresiz, beceriksiz ya da "henüz yetişkin olmamış" gibi hisseder.

Burada ölçülen gerçek yetkinlik değildir. Pek çok kişi mesleğinde başarılıdır, karmaşık işleri yürütür — ama kendi hayatına dair karar verirken aynı kapasiteye erişemez. Bu tutarsızlık şemanın tipik işaretidir.

Nasıl oluşur?

İki zıt görünen zemin aynı sonucu üretebilir:

• Aşırı koruyucu ebeveynlik: Çocuğun yerine karar veren, denemesine izin vermeyen, hata yapmasını engelleyen bir ortam. Çocuk hiç denemediği için kendi kapasitesine dair kanıt biriktiremez.
• Aşırı eleştirel ebeveynlik: Her denemenin eleştirildiği bir ortam. Çocuk dener ama her seferinde yanlış yaptığı geri bildirimini alır.

Her iki durumda da eksik kalan şey aynıdır: kendi yargısının işe yaradığına dair deneyim.

Gündelik yaşamda nasıl görünür?

• Küçük kararlarda bile birden fazla kişiye danışma
• Karar verdikten sonra uzun süre süren "doğru mu yaptım" sorgusu
• Sorumluluk gerektiren fırsatlardan kaçınma, terfi reddetme
• Yalnız kalmaktan çok yalnız karar vermekten korkma
• İlişkilerde kendini güçlü gördüğü birine yaslanma eğilimi
• Bu kişiyi kaybetme ihtimalinde orantısız panik

Terk edilme şemasından farkı nedir?

İkisi sıkça birlikte görülür ama odakları farklıdır. Terk edilme şemasında korku ilişkinin bitmesine dairdir. Bağımlılık şemasında ise korku tek başına kalındığında baş edilemeyeceğine dairdir.

Pratik ayrım şu soruyla yapılabilir: Bu kişiyi kaybetseniz en çok neyden korkarsınız — yalnız kalmaktan mı, yoksa hayatı yürütememekten mi?

Şema terapide nasıl çalışılır?

Bu şemayla çalışmanın ayırt edici yanı, terapi ilişkisinin kendisinin bir risk taşımasıdır: danışan kolayca terapiste de yaslanabilir ve "bana ne yapmam gerektiğini söyle" konumuna geçebilir. Bu nedenle şema terapide bu örüntüyle çalışırken öğüt vermekten özellikle kaçınılır.

Çalışma genellikle kademeli deneyimlerle ilerler. Küçük, güvenli alanlarda tek başına karar verme denemeleri yapılır ve sonucun değil, sürecin üzerine konuşulur. Amaç doğru kararı bulmak değil; karar verme sürecine dayanabilme kapasitesini artırmaktır.

İkinci bir eksen, kişinin zaten sahip olduğu yetkinliklerin görünür kılınmasıdır. Pek çok danışan, hayatında tek başına çözdüğü onlarca durumu hatırlamakta zorlanır; çünkü şema bu kanıtları filtreler.

Üçüncü eksen, hata yapma ile başarısızlık arasındaki ayrımdır. Bu şemada hata, kapasite eksikliğinin kanıtı olarak okunur. Bu okumanın değişmesi, karar verme kaygısını belirgin biçimde azaltır.

Değişim neye benzer?

Değişim, kişinin kimseye danışmamaya başlaması değildir. Danışmak sağlıklı bir davranıştır. Değişen şey, danışmanın zorunluluk olmaktan çıkıp tercih hâline gelmesidir.

Bir danışanın ifadesiyle: "Eskiden sormazsam yapamıyordum. Şimdi soruyorum ama kendi kararımı da taşıyabiliyorum."